vrijdag 27 januari 2017

'California Vintage Modern Wonen’



Als een Picasso 145 miljoen dollar waard is, zou je denken dat een huis van Frank Lloyd Wright minstens 30 of 40 miljoen waard is. Niet dus. Zo’n kunststuk om in te wonen kost maar een kleine 6 miljoen dollar. Californië ontdekt opeens zijn architectonische geschiedenis. Modernistische droomhuizen worden verkocht aan de hoogste bieder.


Tekst : Michael Klinkhamer.

Fotografie: Michael Klinkhamer, Crosby Doe, & Taschen.




Fly me to the moon, Let me sing among the stars...’
croonde Frank Sinatra in zijn huis Twin Palms, midden
in de woestijnstad Palm Springs. Zijn villa, een ontwerp
van E. Stewart Williams, was dan ook bepaald geen slechte
locatie. Toen het grote geld begon binnen te stromen liet Sinatra
dit nu beroemde huis bouwen, waar hij, als hij niet aan het
touren of filmen was, vanaf 1947 woonde. Het ging er in dat huis
wild aan toe als je de beschrijvingen over Sinatra’s huiselijk leven
moet geloven. De villa staat nu te koop, en belooft een leven ‘als
dat van Sinatra’ voor slechts 2,2 miljoen dollar. Op nog geen
honderd mijl afstand zindert Los Angeles, dé bakermat van het
West Coast modernisme. Van Beverly Hills en de Hollywood
Hills tot aan Santa Monica Beach. Los Angeles is de plek waar
‘The American Dream’ volledig tot uitdrukking komt. Uitstraling
is alles in LA en wanneer je echt succesvol bent kies je voor
een strakke moderne crib. Maar wanneer het om stijl en klasse
gaat, of misschien wel een grotere missie in het leven, kies dan
voor een historisch huis. ‘Vergelijk het met het de keuze tussen
een hagelnieuwe sportauto of een wat lichtjes door de tijd en
zon aangetaste klassieker. Laatstgenoemde rijdt minder goed,
maar heeft een ondefinieerbare kwaliteit en dwingt veel meer
respect af’, zegt Crosby Doe. Deze ietwat timide, bedachtzame
heer is de meest ingevoerde en betrouwbare makelaar op het
gebied van historische, architectonische huizen in Zuid-Californië.
Verwacht van hem geen gelikt, commercieel verhaal. Doe
is eerder een vriendelijke, doch zeer betrokken leermeester en
spreekt met het gezag van een curator. Welkom in de wereld
van ‘vintage modern wonen’.

Utopia
Het is vroeg in de ochtend als ik over de relatief verlaten
Pasadena Freeway, Los Angeles uitrijd. Mijn bestemming:
Pasadena, een voorstad op twintig minuten van LA. Hier wordt
een open house-tour georganiseerd via het makelaarskantoor
van Crosby Doe. Ik ben uitgenodigd om het Millard-huis
te inspecteren. George en Alice Millard lieten in 1923 een
huis bouwen door de toen ook al zeer vooruitstrevende en
bekende architect Frank Lloyd Wright. Hij noemde zijn creatie
La Miniatura. Van 1917 tot 1924 werkte Frank Lloyd Wright
veel in Californië. Veel van zijn ontwerpen hebben de tand des
tijds uitstekend doorstaan en vormen daarmee een zeldzame
verzameling unieke monumenten van een tijdperk waarin Los
Angeles het Utopia was voor een nieuwe soort stad. En nu,
zoveel decennia later, komen veel van deze woningen in handen
van mensen met geld en goede smaak. Crosby Doe parkeert
zijn Maserati-Chrysler voor de ingang van het Millard-huis, dat in
een lommerrijke straat in Pasadena staat. Onderhoudsmensen
zijn net klaar met het schoonmaken van de opgang van dit
bijna sacrale en in een soort Incastijl, vormgegeven gebouw.
Het huis is een architectonisch meesterwerk van Lloyd Wright.
De uitstraling doet denken aan die van een tempel. Bewerkte
betonnen blokken met kruismotieven aan de buitengevels,
hoge houten balken, krakende donkerhouten vloeren en enorm
hoge openslaande ramen geven het gebouw een ingetogen en
mysterieuze sfeer. Er moet hier en daar nog wel wat aan het huis
gedaan worden, maar dat is ook een vast onderdeel van zo’n
bezit, dat door Crosby Doe wordt gezien als een bewoonbaar
kunstwerk. Wright’s huizen zijn nooit helemaal af, net als het
leven zelf. Los van wat achterstallig onderhoud is het huis,
dat stamt uit 1923, in een prima bewoonbare staat. Er is zelfs
kabeltelevisie en draadloos internet in elke kamer. De vraagprijs
bedraagt 5,9 miljoen dollar.

Eigen finesse
Na onze rondgang door het indrukwekkende huis nemen we
plaats in de later extern aangebouwde studio. Ik vraag Doe hoe
de verkoop van zo’n huis verloopt. ‘In Europa zijn de meeste
beroemde architectonische gebouwen kerken, staatsgebouwen
en paleizen. In Californië zijn het woonhuizen. Huizen die
gebouwd zijn door aanstormende revolutionaire architecten in
het gouden tijdperk van de jaren ’20 tot ’60. Ze bouwden in de
heuvels van Hollywood, in Santa Monica of in Beverly Hills. Ze
werkten onder andere voor de gelukzoekers die in Californië
geld en roem hadden gevonden. En ze zagen hun kans schoon
om in hun werk een experiment of persoonlijk statement te
maken, in nauw overleg met hun cliënt. Architect Richard
Neutra had bijvoorbeeld een lijst met meer dan honderd vragen
die hij zijn klant voorlegde. Vragen over hun leven om zo tot
een idee over hun leefstijl te komen die perfect zou aansluiten
op hun wensen.’ Doe raakt in zijn element, zijn verhaal is geen
verkooppraatje, maar krijgt het karakter van de bespiegelingen
van een architectuurkenner. ‘Denk aan de beroemde Case
Study-huizen, die onder anderen Richard Neutra, Pierre Koenig
en Eero Saarinen tussen 1945 tot 1966 ontwierpen. Het zijn
vaak op maat gemaakte huizen. Over het algemeen zijn het
relatief bescheiden en ingetogen architectonische huizen die
een revolutionaire denkwijze en een eigen finesse laten zien. Ze
bieden een bijzondere kijk op het leven en het moderne wonen
dat nu overal ter wereld als voorbeeld geldt voor een open en
transparante woningbouw. De Case Study-huizen werden door
duizenden mensen bezocht en vaak gefotografeerd door Julius
Shulman voor het blad Arts & Architecture. Shulman maakte
iconische foto’s die veel toevoegen aan de waarde en beleving
van deze huizen voor verzamelaars en geïnteresseerden. Helaas
zijn veel te veel van deze unieke woningen inmiddels afgebroken
en vervangen door protserige terracottapaleizen’, zegt Crosby
Doe mismoedig.

Bewustwording
Gelukkig is er ook genoeg bewaard gebleven. Bovendien is men
zich er tegenwoordig veel meer van bewust dat zulke gebouwen
moeten worden beschermd en behouden. Doe: ‘Neem La
Miniatura. De huidige eigenaar is een verzamelaar die het huis
niet voor primaire bewoning heeft gekocht. Hij bezit ook een
huis van de architect John Lautner, The Schaffer Residence,
een huis uit 1949. Dat huis is een toonbeeld geworden van hoe
je met respect voor het origineel een restauratie aanpakt. Ook
La Miniatura is door deze eigenaar in opdracht gerestaureerd en
daardoor een meesterwerk gebleven.’ En dat is niet zo makkelijk
als het lijkt. Mensen leven immers anders dan toen. Badkamers
of keukens van toen en nu kun je niet vergelijken. Sommige
huizen zijn eigenlijk niet meer geschikt om volgens de huidige
levensstandaard te bewonen. ‘Het is wel van groot belang dat je
dat de potentiële nieuwe eigenaar duidelijk maakt. Het gaat om
een historisch pand en aanpassingen en modernisering liggen
gevoelig. Ze beïnvloeden bovendien de waarde van het huis in
sterke mate. Ik functioneer eigenlijk als een soort bemiddelaar.
Ik ga op zoek naar de perfecte match. Soms gaat het mis en
ruïneren de nieuwe bewoners het huis door muren door te
breken en badkamers en sportzalen te laten aanbouwen. Dat
is alsof je een Monet aankoopt en er zelf bloemen bij gaat
schilderen. La Miniatura is in dit geval wel een heel bijzonder
gevoelig object, eigenlijk alleen geschikt voor die ene speciale
persoon of instelling die er niets aan zal veranderen en het werk
van bijvoorbeeld Frank Lloyd Wright volledig koestert’, aldus
Doe.

Wat hem betreft moet een huis als dit zo origineel mogelijk
blijven en worden geclassificeerd als een kunstvoorwerp
voor verzamelaars. De resultaten van recente veilingen van
dit soort huizen zijn bemoedigend voor Doe. ‘Er is een sterke
waardevermeerdering wanneer een huis volledig origineel is,
hoewel dat niet altijd even makkelijk te realiseren is. Het lastige
is natuurlijk dat je een schilderij rustig aan de muur kunt hangen,
terwijl een huis een aantal belangrijke leef- en woonfuncties
heeft’, zegt Doe.
Een belangrijke figuur in de revival van modernistische huizen
is Benedikt Taschen. Deze Duitse uitgever heeft enkele jaren
geleden in Los Angeles het unieke huis Chemosphere van John
Lautner gekocht en het voorbeeldig laten herstellen (zie: Villa
d’Arte 1, 2009). Doe: ‘Taschen is een perfectionist en heeft die
restauratie geweldig goed aangepakt. Net als zijn verschillende
boekuitgaven over dit onderwerp, is zijn werk aan Chemosphere
enorm inspirerend.’

Een huis van John Lautner brengt tegenwoordig bijna drie
miljoen dollar op. Er zijn ook huizen te koop van Frank Lloyd
Wright voor 2,5 miljoen dollar. Een mooi voorbeeld is Case
Study Huis #20 van architect Neutra. Dat wisselde onlangs
op een veiling van eigenaar voor ruim 3,8 miljoen dollar. Veel
geld, maar als je dit afzet tegen de bedragen die er voor
architectuurmeubels worden geboden (bijvoorbeeld een tafel
van Zaha Hadid voor 324.000 dollar), dan zijn deze prijzen voor
een compleet huis zo gek nog niet. Wanneer nu een huis als
La Miniatura van Frank Lloyd Wright of het Case Study House
#20 van Neutra wordt verkocht, is het als kunstobject. ‘Voor
mij is dat de bevestiging van wat ik al jaren zeg en denk’, aldus
Doe. ‘Dat architectuur is eigenlijk beland in twee kampen. Twee
aparte werelden, die van onroerend goed en die van kunst. Die
twee kampen staan soms vijandig tegenover elkaar en in het
geval van kunst sluiten ze soms een compromis. Maar wat het
huis daarvoor teruggeeft, is vele malen meer waard dan wel of
geen grote slaapkamer of een superstrak modern toilet. Dat is
niet uit te drukken in geld, maar in gevoel. In een gevoel van diep
respect voor de kunst.’
Voor meer informatie:
www.crosbydoe.com
www.taschen.com

dinsdag 18 oktober 2016

Angkor Wat tempel avontuur en zelfreflecties in Cambodja.



Veel mensen hebben een lange reis moeten maken naar Cambodja in Zuidoost-Azië. Ze hebben even het drukke hectische leven even achter zich gelaten voor kunst, de cultuur en avontuur.

Beïnvloed door de eeuwenoude bouwsels van Angkor Wat en het meemaken van het vroege ritueel van de zonsopgang,  het in het tropische Cambodja voor sommige dan ook even tijd voor wat persoonlijk bezinning en soms, in de intense hitte ook voor een moment van zegeningen ontvangen, zelfreflectie en meditatie, eindelijk even 'chillen' dus.

Wat is het toch dat Angkor Wat de mensen zo in vervoering brengt?

Fotograaf en journalist Michael Klinkhamer bezocht Angkor Wat onlangs, tijdens een van zijn fotoworkshops en maakte daarbij toen de volgende observaties en een fotoserie. 






Tijdens ons bezoek aan Angkor Wat viel het op dat sommige bezoekers geïnspireerd door de Cambodjaanse cultuur en de sfeer in en rondom Angkor Wat, beleven als een persoonlijk spirituele ervaring en tijdreis. 
Voor hen geld dan ook even pas op de plaats maken om te beseffen waar je nu werkelijk bent, en wat jou rol is in deze wereld, op deze plaats en op dit moment. 

Maar eerst ook even wat feiten op een rijtje;
Angkor Wat staat op de Werelderfgoedlijst van Unesco. 
Deze tempels in Cambodja zijn één van de 7 wereldwonderen op aarde. 
2.1 miljoen mensen bezoeken Cambodja jaarlijks met één ding vast afgesproken in de reisplanning; een bezoek aan het tempelcomplex.

Angkor Wat dateert uit de 12e eeuw AD. Heel erg lang geleden dus, en uit een tijd waarvan we ons nu vrijwel niets bij kunnen voorstellen.  Laten we maar stellen dat  de Angkor Wat tempels ongeveer een kleine 900 jaar oud zijn.

Het gebied wat nu bekend staat als Cambodja was toen onderdeel van een groot Hindoeïstisch Khmer rijk dat zich uitstrekte tot ver in het huidige Thailand, Vietnam en Laos.
Koning Suryavarman II, liet Angkor door tienduizenden  mensen bouwen in een periode van ongeveer dertig jaar in een vooral zeer vochtig en drassig tropisch gebied.
Het is een wonder dat het de tijd heeft kunnen weerstaan door gebruik te maken van ook nu nog zeer geavanceerde bouw, en vooral opmerkelijk slim uitgevoerde irrigatie en constructietechnieken. 

Al met al is Angkor een bijna onaardse locatie, qua omvang, geschiedenis, en uitstraling met dikke massieve stenen blokken opgebouwde muren, poorten, alkoven en lange gangen en galerijen.
Het is voor de meeste dag bezoekers van het enorme Angkor Wat complex dan ook allemaal vrijwel niet te bevatten, de historische tijdlijn, de bouwtechnieken of de culturele geschiedenis of de religieuze feiten van dit bouwwerk en de geschiedenis van mensen die er hebben geleefd en geheerst.

De meeste mensen bezoeken Angkor Wat tijdens hun vakantie of 'backpacker' rondreis en genieten van een dagje in de natuur en het lopen door en langs bouw werken en tempels als vrolijke en leergierige toeristen.
De hoeveelheid toeristen op bepaalde momenten  kunnen dan ook veel van de verborgen magie wegnemen terwijl hordes Chinezen en Koreanen onverstoorbaar langs de galerijen marcheren. 
Iedereen heeft waarschijnlijk zijn eigen speciale redenen om naar Angkor wat te komen.

Tijdens mijn bezoek aan Angkor Wat zag ik ook dat veel mannen en vrouwen geïnspireerd door de bijzondere Cambodjaanse-Khmer cultuur en de sfeer in en rondom Angkor Wat op zoek zijn naar een soort van persoonlijk spirituele ervaring, een uniek moment voor zichzelf. Althans ik  voelde dat wél en kon op een gegeven moment echt verzinken in alles om mij heen. Foto's en video's maken je natuurlijk ook veel visueler ingesteld, en Angkor Wat is zeker wel een uitdaging voor iedere fotograaf. 

Ondanks de groepen met toeristen en vrolijk 'selfies snappende' vakantievierders is het gelukkig nog heel goed mogelijk om wel even de rust en de ruimte te vinden voor jezelf en op verder onderzoek te gaan als een echte 'Tomb Raider' met een camera.

Tijdens het bezoek en het verloop van de dag zijn er genoeg momenten om bij het bekijken van zoveel cultuurschatten en indrukken van vergane glorie en strijd taferelen en religieuze devotie even ergens een  rustige plek te vinden wat af te dwalen van de route om tot jezelf te komen en alles te verwerken.
Vergeet ook niet dat het klimaat ook hierbij een grote rol speelt, het is vochtig en klam, en vooral erg warm, meestal 32-36c in de schaduw.
Dat alleen al doet iets met mensen, lichamelijk en geestelijk. Het lichaam vraagt alle aandacht op en je wordt overvoerd met indrukken. 
Op een gegeven moment vond ik een bijna magische locatie in Ta Prohm; een van de meest beroemdste tempels. Juist, die met de overgroeiende boomwortels die als reusachtige buitenaardse vingers over de eeuwenoude rotsen strelen. en natuurlijk uit de bekende Hollywood film Tomb Raider.




Fotoserie/ Mijn Angkor Wat momenten.
OPTIE:
Fotograaf en journalist Michael Klinkhamer sprak een aantal mede bezoeker aan in Angkor Wat en vroeg hun wat het bezoek aan het indrukwekkende tempelcomplex voor hen persoonlijk betekent.

(Fotoserie en portretten van de geïnterviewden:)



Erik en Machteld uit Nijmegen zijn voor zes maanden op reis.
"De zon komt op en we genieten van het uitzicht op Angkor Wat. Ja het is nu al erg warm, maar hiervoor zijn we naar Cambodja gekomen. Zo Gaaf!
Groepje Cambodjaanse studenten die met elkaar dit beleven. 'De Khmer Cultuur is zo oud en wij zijn gelukkig en trots dat we dit kunnen meemaken.  
'Mijn naam is Anong en ik kom uit Thailand. De zegening van de monnik is ook voor mijn familie. Angkor Wat is zo speciaal ook in onze Thaise cultuur. Dee tempels overschrijden de grenzen van nu.'